• Ustawa z dnia 28 sierpnia 1997r o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz. U. z dnia 20 listopada 1997r. nr. 139, poz 934)
• Ustawa z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z dnia 10 listopada 1998r. nr. 137 poz. 887)
• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 30 grudnia 1998r. poz. 162. poz. 1118)

Wiadomości ogólne

Wprowadzona z dniem 1 stycznia 1999 r. reforma systemu ubezpieczeń społecznych różnicuje zasady ustalania prawa do emerytury oraz jej wysokości w zależności od wieku ubezpieczonych.

Odrębne zasady przewidziane są dla trzech grup wiekowych:

• osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r.,
• osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r.,
• osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r.

Emerytura dla urodzonych przed 1 stycznia 1949 r.

Prawo do emerytury

Okresami uwzględnianymi przy ustalaniu prawa do emerytury są:

• okresy składkowe, tj. okresy za które opłacono składkę na ubezpieczenie społeczne lub za które nie było obowiązku opłacenia składki, uznane przez ustawodawcę za okresy składkowe,
• okresy nieskładkowe, tj. okresy bezczynności zawodowej z określonych przez ustawodawcę przyczyn, np. okres sprawowania opieki nad małym dzieckiem; okresy nieskładkowe nie mogą przekraczać 1/3 uwzględnionych okresów składkowych,
• okresy uzupełniające, tj. okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym, które uwzględnia się, jeżeli
• okresy składkowe i nieskładkowe są krótsze od okresu wymaganego do uzyskania świadczenia; okresy uzupełniające uwzględnia się w rozmiarze brakującym do okresu wymaganego do uzyskania świadczenia,
• okresy pobierania, przysługującej z Funduszu, renty z tytułu niezdolności do pracy. Okresy te uwzględnia się przy ustalaniu prawa do emerytury w zakresie niezbędnym do jej przyznania dla osoby, która osiągnęła wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn i utraciła prawo do tej renty.

Przy ustalaniu prawa do emerytury nie ma znaczenia długość okresu, jaki upłynął od zakończenia kariery zawodowej do osiągnięcia wieku emerytalnego.
Osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. nabywają prawo do emerytury po osiągnięciu wieku emerytalnego, wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, oraz po udowodnieniu okresu składkowego i nieskładkowego, wynoszącego 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn.

Zachowana została także dla tej grupy wiekowej możliwość przejścia na emeryturę po osiągnięciu wymienionego wyżej wieku emerytalnego, lecz przy skróceniu o 5 lat okresu składkowego i nieskładkowego (tj. po udowodnieniu 15 lat okresu składkowego i nieskładkowego - w przypadku kobiet i 20 lat - w przypadku mężczyzn). W odróżnieniu od obowiązujących przed 1 stycznia 1999 r. przepisów nie jest wymagane osiągnięcie wieku emerytalnego w okresie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia. Emerytura ta, z uwagi na krótszy wymagany staż, nie jest objęta gwarancją podwyższenia jej wysokości do kwoty najniższego świadczenia, w przypadku gdy po obliczeniu jej wysokość będzie niższa od najniższej emerytury.

Emerytury wcześniejsze

Osoby z tej grupy wiekowej zachowują uprawnienia do tzw. wcześniejszej emerytury, tj. przed osiągnięciem powszechnie obowiązującego wieku emerytalnego. Ubezpieczeni mogą przejść na emeryturę:

• - kobiety:
  • po osiągnięciu 55 lat, jeżeli udowodniły co najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładkowy albo
  • po osiągnięciu 55 lat, jeżeli udowodniły co najmniej 20-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz jednocześnie zostały uznane za całkowicie niezdolne do pracy,
• - mężczyźni:
  • po osiągnięciu 60 lat, jeżeli udowodnili co najmniej 25-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz zostali uznani za całkowicie niezdolnych do pracy.

Emerytura ta przysługuje ubezpieczonym, którzy:

• ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, byli pracownikiem oraz
• w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym pozostawali w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy, chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę są uprawnieni do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Z przepisu tego wynika, że ostatnim ubezpieczeniem, jakiemu musiała podlegać przed zgłoszeniem wniosku osoba ubiegająca się o emeryturę musi być ubezpieczenie pracownicze. Warunek pozostawania ostatnio pracownikiem należy uznać za spełniony także wówczas, gdy ubezpieczony pobierał: zasiłek dla bezrobotnych lub też dobrowolnie kontynuował ubezpieczenie, jeśli w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym pozostawał w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy.

Nie wymaga się spełnienia warunku pozostawania w stosunku pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy ubezpieczenia, jeżeli w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę wnioskodawca był uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy. Tak więc osoba, która przechodzi z renty na emeryturę nie musi legitymować się jakimkolwiek okresem ubezpieczenia pracowniczego. Ubezpieczenie pracownicze musi być jednak ostatnim ubezpieczeniem, jakiemu podlegał rencista. Podane warunki muszą być spełnione w dniu poprzedzającym dzień zgłoszenia wniosku o emeryturę.

Warunku pozostawania ostatnio w stosunku pracy oraz warunku dotyczącego 6 miesięcy ubezpieczenia pracowniczego w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym nie wymaga się od wnioskodawcy, który podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy przez cały okres wymagany do przyznania emerytury. Regulacja ta ma więc zastosowanie np. do 55-letniej kobiety, która ostatnio wykonywała np. pozarolniczą działalność gospodarczą, ale udowodniła 30- lub 20-letni (w razie całkowitej niezdolności do pracy) okres ubezpieczenia pracowniczego. W przypadku 60-letnich mężczyzn okres ten wynosi 25 lat (przy jednoczesnym stwierdzeniu całkowitej niezdolności do pracy).

Została zagwarantowana także możliwość przechodzenia na emeryturę osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. w wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, wynikająca z odrębnych przepisów. Dotyczy to:

• inwalidów wojennych i wojskowych,
• kombatantów i innych osób uprawnionych,
• pracowników urzędów państwowych,
• pracowników samorządowych,
• żołnierzy zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnionych w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu, batalionach budowlanych,
• mianowanych nauczycieli akademickich,
• osób uprawnionych do renty z tytułu niezdolności do pracy z tytułu wypadku przy pracy, w drodze do pracy lub z pracy, albo wskutek choroby zawodowej,
• pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,
• osób ubezpieczonych z tytułu działalności twórczej lub artystycznej.

Emerytury bez względu na wiek

Na zasadach określonych w odrębnych przepisach mogą przejść na emeryturę bez względu na wiek:

• auczyciele urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. oraz
• posłowie i senatorzy, którzy do 31 grudnia 1997 r. spełnili warunki do przyznania świadczenia, tj. udowodnili okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 30 lat - dla kobiet i co najmniej 40 lat - dla mężczyzn,
• górnicy,
• osoby opiekujące się dziećmi specjalnej troski.

Prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek dla osób opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki mają te osoby, które do 31 grudnia 1998 r. spełniły wszystkie warunki wymagane do nabycia prawa do tego świadczenia, nawet jeżeli wnioski o świadczenie zgłoszą po tej dacie. Oznacza to, że prawo do takiej emerytury może uzyskać:

• kobieta, która do 31 grudnia 1998 r. udowodniła co najmniej 20-letni okres składkowy i nieskładkowy,
• mężczyzna, który do 31 grudnia 1998 r. udowodnił co najmniej 25-letni okres składkowy i nieskładkowy.

Ważne jest również i to, aby ostatnim ubezpieczeniem społecznym było ubezpieczenie z tytułu umowy o pracę.

Emerytura dla niektórych urodzonych po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r.

Prawo do emerytury na dotychczasowych zasadach

Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r. zachowano możliwość skorzystania z przejścia na emeryturę na zasadach analogicznych jak dotychczasowe, jeżeli zostaną spełnione łącznie następujące warunki:

• osoby te nie przystąpią do otwartego funduszu emerytalnego,
• warunki do uzyskania emerytury zostaną spełnione do 31 grudnia 2006 r.,
• nastąpi rozwiązanie stosunku pracy (jeśli chodzi o pracowników), z tym że rozwiązanie stosunku pracy może nastąpić także po 31 grudnia 2006 r.

Możliwość ta została zachowana dla:

• pracowników,
• ubezpieczonych będących pracownikami zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze,
• osób wykonujących działalność twórczą lub artystyczną bez względu na to, czy są pracownikami czy też ubezpieczonymi opłacającymi składki na własne ubezpieczenie z tytułu wykonywania tej działalności,
• górników,
• kolejarzy.

Ubezpieczeni mogą przejść na emeryturę:

• - kobiety:
  • po osiągnięciu 55 lat, jeżeli udowodniły co najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładkowy albo
  • po osiągnięciu 55 lat, jeżeli udowodniły co najmniej 20-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz jednocześnie zostały uznane za całkowicie niezdolne do pracy,
• - mężczyźni:
  • po osiągnięciu 60 lat, jeżeli udowodnili co najmniej 25-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz zostali uznani za całkowicie niezdolnych do pracy.

Poza podanymi warunkami wymagane jest, aby:

• ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, wnioskodawca był pracownikiem oraz
• w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym pozostawał w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy, chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę wnioskodawca jest uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Ostatnim więc ubezpieczeniem, jakiemu przed zgłoszeniem wniosku musiała podlegać osoba ubiegająca się o emeryturę, musi być ubezpieczenie pracownicze.

Warunek pozostawania ostatnio pracownikiem należy uznać za spełniony także wówczas, gdy ubezpieczony pobierał: zasiłek dla bezrobotnych lub też dobrowolnie kontynuował ubezpieczenie, jeśli w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym pozostawał w stosunku pracy przez co najmniej 6 miesięcy. Warunek pozostawania w stosunku pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy ubezpieczenia nie jest wymagany, jeżeli w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę wnioskodawca był uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy. Tak więc osoba, która przechodzi z renty na emeryturę nie musi legitymować się jakimkolwiek okresem ubezpieczenia pracowniczego. Ubezpieczenie pracownicze musi być jednak ostatnim ubezpieczeniem, jakiemu podlegał rencista.

Podane warunki muszą być spełnione w dniu poprzedzającym dzień zgłoszenia wniosku o emeryturę.

Warunku pozostawania ostatnio w stosunku pracy oraz warunku dotyczącego 6 miesięcy ubezpieczenia pracowniczego w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym nie wymaga się od wnioskodawcy, który podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy przez cały okres wymagany do przyznania emerytury. Dotyczy to np. do 55-letniej kobiety, która ostatnio wykonywały np. pozarolniczą działalność gospodarczą, ale udowodniła 30- lub 20-letni (w razie całkowitej niezdolności do pracy) okres ubezpieczenia pracowniczego; dla 60-letniego mężczyzny okres ten wynosi 25 lat (przy jednoczesnym stwierdzeniu całkowitej niezdolności do pracy).

Omawiana emerytura przysługuje od następnego dnia po rozwiązaniu tego stosunku. O ile jednak warunek posiadania wymaganego wieku, stażu pracy oraz całkowitej niezdolności do pracy muszą być spełnione do 31 grudnia 2006 r., o tyle rozwiązanie stosunku pracy może nastąpić po tej dacie. Po tej dacie można również zgłosić wniosek o emeryturę.

Szczególne uregulowanie zostało stworzone (art. 184 ustawy) pracownikom tej grupy wiekowej zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, którzy wymagany okres składkowy i nieskładkowy (co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn) oraz wymagany dla danego stanowiska (branży) okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze osiągnęli nie później niż do 31 grudnia 1998 r.
Osoby te będą mogły przejść na wcześniejszą emeryturę w wieku określonym przez dotychczasowe przepisy (wiek ten waha się od 40 do 55 lat dla kobiet i od 45 do 60 lat dla mężczyzn), pod warunkiem nieprzystąpienia do jednego z otwartych funduszy emerytalnych, nawet gdy wiek osiągną po 31 grudnia 2006 r.

Emerytura dla ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r.

Prawo do emerytury według nowych zasad

Osoby urodzone po dniu 31 grudnia 1948 r. nabywają prawo do emerytury według nowych zasad niezależnie od faktu przystąpienia lub nieprzystąpienia do jednego z otwartych funduszy emerytalnych. Jedynym warunkiem jest osiągnięcie minimalnego wieku emerytalnego wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn. Prawo do emerytury według nowych zasad nie jest uzależnione od udowodnienia określonego minimalnego okresu ubezpieczenia.